Za-mieszkanie

Fot. Jarosław Matla
Fot. Jarosław Matla

Dom z ogrodem jest spełnieniem marzeń tych, którzy dążą do wyznaczenia własnej przestrzeni do życia w otoczeniu przyrody. Od początku lat 90. obserwujemy w Polsce zmiany jakie zaszły we współczesnej architekturze mieszkalnej, urbanistyce i planistyce. Wolny rynek stworzył nowe możliwości, które wspiera system kredytów bankowych oraz sektor przedsiębiorczości deweloperskiej. Od tego czasu kształt polskich miast uległ wielu przekształceniom.

Jak dziś wygląda przestrzeń, w której się poruszamy? Dlaczego zamiast „miast ogrodów”, mamy miasta pełne ogrodzeń, w których mnożą się płoty, szlabany i bramki. Współczesne miasto rozlewa się bez konkretnego planu urbanistycznego, a dom na przedmieściu stanowi często karykaturę pierwotnego ideału kontaktu z naturą. Dlaczego ludzie o podobnym statusie społecznym, tworzą grupy, które się alienują? Gdzie i jak mieszkają ci, którzy zostają za faktycznym i metaforycznym murem?

Projekt Za-mieszkanie 2012 prezentowany w Muzeum Narodowym w Krakowie jest poświęcony zmianom, jakie zaszły we współczesnej architekturze mieszkalnej, ich związkom z tożsamością mieszkańców i postępującymi zmianami w przestrzeni miasta oraz tworzącym się stopniowo rozwarstwieniem społecznym. Projekt obejmuje badania socjologiczne oraz przygotowanie ekspozycji. Wystawie towarzyszy instalacja ogrodowa usytuowana na placu przed fasadą Gmachu Głównego MNK.


Kontekst historyczny

Projekt Za-mieszkanie 2012 nawiązuje do Wystawy architektury i wnętrz w otoczeniu ogrodowem, która odbyła się w Krakowie w 1912 roku w bezpośrednim sąsiedztwie nieistniejącego wtedy jeszcze Gmachu Głównego Muzeum Narodowego, na terenach przylegających do Błoń i Parku Jordana. Przez cztery letnie miesiące w 1912 roku pokazano wykonane w skali 1:1 modele domów rodziny rzemieślniczej, robotniczej i rodziny rolnika oraz dworek podmiejski. Opracowano również wystrój ich wnętrz i wygląd otoczenia. Wśród założeń ideologicznych wystawy istotne było przekonanie o istnieniu jasno zdefiniowanego podziału klasowego i zawodowego społeczeństwa oraz o potrzebie dostosowania typu i wyglądu domu do statusu społecznego jego mieszkańca. Jednym z głównych celów ekspozycji było stworzenie i prezentacja typologii budynków mieszkalnych o charakterze modelowym – możliwych do wielokrotnego powielania. Odwołując się do idei miasta ogrodu Ebenezera Howarda, skupiono się na domach indywidualnych (pomijając na przykład kamienicę mieszczańską i mieszkania czynszowe).


Analiza współczesności

W stulecie tamtego wydarzenia, które w znacznym stopniu ukształtowało architektoniczny obraz drugiej Rzeczpospolitej (a pośrednio także Polski powojennej), wystawa stawia pytanie o stan obecny architektury mieszkalnej w Polsce w kontekście przemian zachodzących w miastach zwłaszcza po 1989 roku. Jako przedmiot analizy wybrany został Kraków i jego okolice. Problemy społeczno-przestrzenne złączone zostały na potrzeby wystawy z typowymi dla tych procesów miejscami zamieszkania:

  • Kamienica w centrum miasta (także nowa plomba mieszkalna wbudowana w historyczną tkankę miasta) – jest elementem procesu gentryfikacji przestrzeni centrum.
  • Osiedle zamknięte – ilustruje rosnącą psychologiczną potrzebę izolacji i bezpieczeństwa, zjawisko „odgradzania się”.
  • Blokowisko – ogromny zasób mieszkaniowy i dziedzictwo epoki PRL, podlegające procesowi transformacji.
  • Mieszkanie socjalne, ilustrujące procesy wykluczenia, marginalizacji i biedy.
  • Dom z ogrodem na przedmieściu (zabudowa szeregowa) jako ilustracja zjawiska suburbanizacji, rozrostu przedmieść.
  • Luksusowa willa (rezydencja) na przedmieściu, często w znacznej odległości od centrum – rezultat marzeń o indywidualnym domu z ogródkiem i prestiżu.


Sposób ekspozycji

W części historycznej fizycznie przywołane zostaną makiety domów w skali 1:25, a ich wnętrza pokazane na powiększeniach fotografii oryginalnych wnętrz. Część współczesna będzie odwróceniem części historycznej: w modelach zostaną pokazane wnętrza mieszkań i domów z wyposażeniem. Na ścianach natomiast fotografie budynków i ich otoczenia. Makiety pokazane zostaną w kontekście analizy sposobów zamieszkiwania w Krakowie oraz wyobrażeń, jakie w stosunku do swojego domu (mieszkania) mają współcześni mieszkańcy miasta. Analiza przeprowadzona została na podstawie badań wykonanych dla celów wystawy (wywiady z ekspertami, wywiady z mieszkańcami wybranych lokalizacji, fotograficzny reportaż dotyczący zagospodarowania otoczenia i widoków z okien). Wyniki badań terenowych zostaną pokazane na ekspozycji w formie zdjęć, infografik i nagrań.


Idea projektu aranżacji

Instalacja zaprojektowana przez pracownię architektoniczną medusa group podkreśla zjawisko grodzenia, tworzenia barier, które pojawia się zarówno w przestrzeni realnej, jak i społecznej współczesnych polskich miast poprzez wprowadzenie w przestrzeń galerii przegrody z profili stosowanych do montaży płyt gipsowo-kartonowych. Podstawy pod modele zostaną wykonane z OSB, a na podłodze w całości pokrytej tym samym materiałem, wyklejony zostanie obrys urbanistyki historycznego założenia wystawy z zielenią sygnalizowaną sztuczną trawą, po której będzie można swobodnie przejść. Osiągnięty w ten sposób efekt autentycznego „wejścia” w przestrzeń architektoniczną, będzie nawiązaniem do złudzenia naturalizmu zastosowanego w historycznej ekspozycji.


Organizacja: Instytut Architektury, Muzeum Narodowe w Krakowie
Kuratorzy: Dorota Jędruch (Muzeum Narodowe w Krakowie, Instytut Architektury), Dorota Leśniak-Rychlak, Agata Wiśniewska, Michał Wiśniewski (Instytut Architektury)
Projekt aranżacji: medusa group
Projekt graficzny: Joanna Sowula
Koordynatorka wystawy: Iza Wałek
Współpraca: medusa group
Wsparcie finansowe programu edukacyjnego: State Street
Projekt jest współfinansowany ze środków Gminy Miejskiej Kraków.
Patroni medialni: Bryła, Gazeta Wyborcza, Architektura & Biznes, Architektura-murator, Autoportret


Materiały prasowe organizatorów.